ภาพประกอบสมมติสำหรับบทความ
คุณยายเคยชอบนั่งให้หลานหวีผม แต่พักนี้ยกมือกันหวีและขมวดคิ้วทุกครั้งที่หลานมายืนด้านซ้าย ครอบครัวอาจคิดว่ายายหงุดหงิดง่ายขึ้น ลองนึกถึงอีกความเป็นไปได้ว่ามีอะไรทำให้ไม่สบายตัว บางครั้งคนที่มีภาวะสมองเสื่อมรับรู้ความเจ็บได้เต็มที่ แต่หาคำ ระบุตำแหน่ง หรือนึกเวลาที่เริ่มเจ็บได้ลำบาก สิ่งที่ครอบครัวทำได้คือหยุดสิ่งที่ทำให้ทุกข์ ถามเจ้าตัว และส่งต่อสิ่งที่สังเกตให้คนที่ประเมินได้ [1] NICE [2] Alzheimer's Society
ให้ยายมีโอกาสบอกก่อนที่คนอื่นจะตีความ
นั่งในระยะที่ได้ยินและเห็นหน้า เรียกชื่อที่ท่านคุ้น แล้วลองถามสั้น ๆ ว่า “ตรงไหนไม่สบายบ้าง” หากคำว่าเจ็บตอบยาก อาจใช้คำที่ยายเคยใช้เอง เช่น ปวด เมื่อย หรือแสบ แล้วรอ ถ้าพูดไม่สะดวก ลองชี้บนรูปคนหรือให้ยายแตะเสื้อบริเวณที่อยากบอก ยอมรับทั้งคำตอบและความไม่แน่ใจ การบอกว่า “ไม่ได้เจ็บมากหรอก” ก่อนที่ท่านจะตอบอาจทำให้ยายเลิกพยายามอธิบาย [1] NICE [2] Alzheimer's Society
เทียบกับสิ่งที่คุ้นเคยในคนคนนี้
บางคนขมวดคิ้วเวลาเพ่งมองเป็นปกติ ขณะที่คนที่เคยคุยทั้งมื้ออาจนิ่งลงเมื่อไม่สบาย ลองตั้งต้นจากสิ่งที่ยายทำได้สบายเมื่อสัปดาห์ก่อน เช่น เคี้ยวข้าวด้านไหน ใช้มือไหนเปิดฝา หรือยอมให้จับไหล่ตอนช่วยแต่งตัว จากนั้นบอกว่าตอนนี้ต่างออกไปอย่างไร การเปรียบเทียบกับผู้สูงอายุข้างเตียงที่มีอายุหรือการวินิจฉัยเหมือนกันอาจทำให้พลาดสัญญาณเล็กที่มีความหมายเฉพาะกับยาย
มองสีหน้า ท่าทาง เสียง และสิ่งที่หยุดทำ
สิ่งที่น่าสังเกตอาจเป็นการกัดฟัน ครางเบา ๆ เกร็งเมื่อขยับ ป้องกันแขนข้างหนึ่ง หรือเบือนหน้าหนีตอนแปรงฟัน บางคนเปลี่ยนท่านั่งบ่อยหรือไม่อยากร่วมกิจกรรม ทั้งหมดนี้เป็นเบาะแสที่ต้องถามและประเมินเพิ่ม เพราะความกลัว ความหนาว เสียงดัง และปัญหาอื่นก็ทำให้มีท่าทีคล้ายกันได้ อย่ารอให้ร้องไห้หรือให้คะแนนปวดเป็นตัวเลขได้ก่อนจึงค่อยบอกพยาบาล [1] NICE [2] Alzheimer's Society
ดูช่วงก่อน ระหว่าง และหลังสิ่งที่ทำตามปกติ
ถ้ายายสบายตอนนั่งเฉย ๆ แต่ร้องตอนสอดแขนเสื้อ ให้หยุดช่วยในจังหวะที่เจ็บและบอกให้รู้ว่าหยุดแล้ว จดว่าเป็นเสื้อแบบไหน เริ่มขยับตรงไหน และหลังหยุดสบายขึ้นหรือยัง ไม่ต้องสวมใหม่เพื่อพิสูจน์ว่าปวดจริง และอย่ากด บิด ดัด หรือนวดตรงที่สงสัยเพื่อหาจุดเจ็บ คนที่มาดูแลต่ออาจใช้ข้อมูลช่วงเวลาและกิจกรรมนี้ถามทีมว่าควรช่วยแต่งตัวอย่างไรระหว่างรอประเมิน
ใช้ประโยคบอกเหตุการณ์ให้เห็นภาพ
แทนที่จะส่งข้อความว่า “ยายงอแงมาก” ลองเขียนว่า “วันนี้ประมาณเจ็ดโมง ยายเคยหวีผมเอง แต่ปัดหวีออกเมื่อหวีแตะข้างซ้าย ขมวดคิ้วและบอกว่าแสบ จึงหยุด พอนั่งเฉย ๆ ยังคอยเอามือแตะแก้ม” ถ้าไม่รู้ว่าที่แตะคือแก้ม ฟัน หรือหู ให้บอกตามนั้น อย่าเพิ่งเปลี่ยนคำของยายเป็นชื่อโรค บอกด้วยว่าเพิ่งเกิดวันนี้หรือเห็นมาแล้วหลายวัน และมีอุบัติเหตุหรือสิ่งใหม่ที่สังเกตได้ก่อนหน้านั้นหรือเปล่า
ถ้าจะนำบันทึกไปพบแพทย์ ให้เลือกตัวอย่างที่เล่าได้ชัดหนึ่งครั้ง แล้วเตรียมคำถามสำหรับการนัดว่าครอบครัวควรสังเกตอะไรต่อ
เลือกจังหวะติดต่อให้ทันกับอาการ
ติดต่อทีมดูแลเมื่อสงสัยว่ามีอาการปวดใหม่ ปวดซ้ำ หรือเริ่มรบกวนการกิน การนอน และการเคลื่อนไหว ขอคำแนะนำว่าต้องได้รับการประเมินเร็วเพียงใด ถ้าเกิดอาการรุนแรงเฉียบพลัน เช่น เจ็บแน่นหน้าอกร่วมกับหายใจลำบาก หรือบาดเจ็บรุนแรง ให้ขอความช่วยเหลือฉุกเฉินทันที การรอเก็บบันทึกให้ครบหรือรอญาติมาดูอีกคนอาจทำให้เสียเวลา ขณะโทรให้บอกสิ่งที่เห็นและทำตามคำแนะนำของทีมฉุกเฉิน [3] NHS
วันตรวจ เล่าให้ฟังทั้งตอนที่ดูดีและตอนที่เจ็บ
สมมติว่ายายถึงคลินิกแล้วยิ้มทักพยาบาลได้ตามปกติ ญาติอาจลังเลว่าจะเล่าเรื่องตอนเช้าดีไหม ให้เล่าทั้งสองช่วง เพราะทีมอาจไม่ได้เห็นตอนแตะหวีหรือสวมเสื้อ ถามยายก่อนว่าลูกช่วยเล่าเสริมได้ไหม แล้วให้ยายตอบคำถามที่ตอบได้ด้วยตนเอง ทีมสุขภาพอาจใช้เครื่องมือสังเกตความปวดร่วมกับการซักถามและตรวจร่างกาย โดยเฉพาะเมื่อท่านบอกอาการได้จำกัด การใช้เครื่องมือเป็นส่วนหนึ่งของการประเมินทางคลินิก ครอบครัวไม่จำเป็นต้องสรุปคะแนนแทน [1] NICE
เมื่อกลับมา ให้ตกลงว่าจะดูผลจากอะไร
ถามผู้ประเมินว่าหลังทำตามแผนแล้วควรเห็นการเปลี่ยนแปลงอย่างไร เมื่อไหร่ต้องกลับไป และจะติดต่อใครหากยังเจ็บ เลือกสิ่งที่ยายให้ความสำคัญ เช่น นั่งกินข้าวกับครอบครัวโดยไม่เบือนหน้าหนี หรือยื่นแขนให้ช่วยใส่เสื้อได้สบาย บันทึกทั้งท่าทีของยายและสิ่งที่ยายบอกเอง หากยังมีอาการหรือมีอาการใหม่ ให้ทีมประเมินซ้ำตามคำแนะนำ อย่าทดลองเพิ่มยาเองจากใบสั่งเดิมหรือหยิบยาของญาติคนอื่นมาใช้ [1] NICE
ทำให้ข่าวจากบ้านกับศูนย์ต่อกันได้
หากยายอยู่ศูนย์ ให้บอกคนรับเรื่องว่าปกติท่านชอบอะไร ใช้คำไหนแทนคำว่าปวด และคนที่คุ้นเคยแยกสีหน้าตอนขำกับตอนเจ็บออกอย่างไร ลองถามกลับว่าเจ้าหน้าที่กะกลางคืนเห็นอะไรเมื่อยายพลิกตัวหรือเข้าห้องน้ำ เมื่อทุกคนผลัดกันเล่าจากสิ่งที่เห็นจริง ก็อาจพบว่าอาการเกิดเฉพาะบางเวลา ระบุชื่อผู้รับผิดชอบติดตามกับกำหนดติดต่อครั้งต่อไป เพื่อให้ข้อมูลที่ค้างอยู่ในแชตไปถึงผู้ที่ประเมินและดูแลยายได้จริง
ให้คนที่เจ็บเป็นคนบอกว่าสบายขึ้นหรือยัง
หลังอาการทุเลา ลองนำหวีมาวางให้เห็นแล้วถามว่า “วันนี้อยากหวีเองไหม หรือพักก่อนดี” ถ้ายายไม่พร้อมก็เก็บไว้ครั้งหน้า การกลับไปทำสิ่งที่ชอบควรเป็นโอกาส ไม่ควรกลายเป็นการทดสอบว่าหายดีหรือยัง วิธีฟังที่ได้จากครั้งนี้ใช้ต่อได้อีกนาน เช่น ยายใช้คำว่าแสบบ่อยกว่าคำว่าปวด หรือใช้มือซ้ายชี้ได้ชัดกว่าการบอกเป็นตัวเลข บันทึกไว้ด้วยคำของยายเพื่อให้คนใหม่รู้จักฟังตั้งแต่วันแรก




